АЛИМ АЗАМАТ ОГЪЛУ АКЪКЪЫНДА

   

  Рахметли Сеит-Ибраим дайымызнынъ бундан 30 йыл эвель язып къалдыргъан Алим-айдамакъ акъкъында хатырлавларына «Риза Фазыл торуным дюнья юзи косьтерир», деген ишанчыны акълап, онъа берген вадемни ерине кетиререк, 2005 сенеси, эсасен онынъ Алимнинъ япкъан арекетлери акъкъында хатырлавларындан ибарет «Алим – Кырым йигити» адлы китапны тертип этип, белли меценат Расим бей Керимовнынъ ярдымынен чыкъармагъа наиль олдым. Ашагъыда Сеит-Ибраим агъанынъ шу китаптан алынгъан языларыны кетирем.

                 Къарасувлы Сеит-Ибраим агъанынъ хатырлавлары

       Озь девринде халкъ арасындан осип чыкъкъан, Къырымтатар халкъынынъ дегерли йигити Алим Азамат огълунынъ япкъан арекетлери, мисильсиз джесарети ве къараманлыкълары акъкъкъында бир чокъ маджералар, риваетлер айтылып кельмекте.

     Мерхум языджы Умер Ипчи, белли оджалардан Номан Шейх-заденинъ де ярдымы ве иштиракинен, халкъ арасында айтылып кельген ривает­лерден бир къысмыны низамгъа къойып, «Алим айдамакъ» киносыны яратмакъ ичюн сценарий язгъаны ве бунынъ эсасында да кинофильм чыкъарылгъаны эпимизге малюм. Фильмнинъ баш къараманы Алим ролю намлы кино артистимиз Хайри Эмир-заде тарафындан иджра этильген бу кино сейирджилернинъ буюк севгисини, макътавыны ве урьметини къазангъан эди…

      Меним ашагъыда къайд эттигим риваетлер, маджералар, айры вакъиалар эсасен Алимнинъ энъ якъын аркъадашы ве энъ садыкъ досты Абдуразакъ-устадан эшиткенлеримден ибареттир. Шу къайд этильмекте олгъан маджераларнынъ, риваетлернинъ бир чокълары айры адамлар тарафындан да тасдыкълангъан эди.

Мен 1909 сенеси Къарасувда Рушдие мектебининъ сонъки сынфында окъугъан девримде, Абдуразакъ-уста бизим азбарымыздаки учь башлы эвде отура эди. О, озининъ Алимнен кечирген куньлерини, Алимнинъ арекетлерини ве ишлерини икяе этип, манъа бир дефтерге яздырыр эди. «Бир вакъытта бельки керек олыр», деген эди. Лякин чокъ языкъ ки, тюрли яшайыш далгъалары нетиджесинде бу къыйметли язылар дефтери ве башкъа китап ве эльязмаларым 1914 сенеси Челеби-Эли койини (Эски-Къырым районы) сель басып, эвлерни йыкъкъанда гъайып олдылар. Бу койде уйкен аптем Уркъие-шерфе (Риза Фазылнынъ къартанасы) отура эди, меним де шейлерим онда тура эди. Бунъа бакъмадан, бу язмакъта олдыгъым шейлерни афызамда сакълая бильдим.

     Алимнинъ «осаллыгъы», «яманлыгъы» акъкъында Абдуразакъ-устанынъ айткъанлары шундан ибарет: джемаатына пек къылынгъан Азберди койининъ помещиги Девлетовны купе-куньдюз сарайына дол-дюзьгюн кирип къамчысынен шиширмеси, Мырзакой, Тобенсарай койлерининъ помещиги Ширинский Мустафа мырзанынъ эвини гедже басып, мырзаны арабагъа отуртып, козьлерини багълап «Кокасан» кечитине чыкъармасы, о ерде джемаатына бир даа зулум этмейджегине ве халкъны къыйнамайджагъына сёз бердиртмеси, я да Джангъара койининъ мырзасы Тайганский Иса мырзаны джемаат сходында къызарып-бозарып окюрюклегенде, оны къамчыламасы ве джемааткъа хытап этерек, бундан сонъ озь зулмыны ташламаса, ольдирип къояджа гъыны айтмасы киби арекетлери эди.

      Бундан долайы олса керек, халкъ огюнде Алимнинъ итибарыны тюшюрмек макъсадынен чар мемурлары онъа «айдамакъ» лагъабыны такъалар. Догъру, Алим зенгинлерни, задекянларны «айдаштыргъан», оларгъа запарта чеккен. Лякин Абдуразакъ-устанынъ айткъанына коре, Алимнинъ шахсий хусусиети, оны бу киби халкъ къараманларындан фаркъ эткен эсас хасиети шу ки, о озюнинъ зенгинлер иле чокъ йыллыкъ куреш фаалиети саесинде ич бир адамны ольдирмеген. Онынъ эсас куреш усулы къоркъузмакъ, тенбилемек экен, яни зенгинлер табакъасынынъ психологиясыны яхшы билерек, оглеринде апансыздан пейда олып, отьлерини патлатып, оларгъа озь дегенини яптырта экен.

      Амма Алимнинъ Бабаджанлардан ве караим зенгинлеринден керчектен де очь алгъаныны, оларны къоркъузгъаныны Абдуразакъ-уста да тариф этер эди.

     Алим акъкъында риваетлернинъ чокъусы энди халкъ эсинде силине башламасы ве илериде буларнынъ унутыла бильмеси хавфы мени Алим акъкъында бильгенлеримни айтып, яздырып къалдырмагъа меджбур эте. Барсын, меним бу хатырлавларым халкъымызгъа бир ядикяр олсын!

     Ишанам ве эминим ки, торуным языджы Риза Фазыл бу хатыраларымнынъ эписине бар-ёкъ бир дюнья юзи косьтерир ве оларнынъ тарихымыз ве медениетимиз вариетине чеврильмесине наиль олыр.

Алим ве Абдуразакъ-уста акъвуджуд (бир тен) ве айрылмаз бир шахслар эди. Алимнинъ бир чокъ ишлеринде Абдуразакъ-устанынъ хызметлери буюк экени де сыр дегиль. О себептен, Алим акъкъында Абдуразакъ-устадан эшиткен икяелериме кечмезден эвель, башта Абдуразакънынъ ози акъкъында эки сёз айтмакъны ве айрыджа бир тарихий малюмат бермекни керекли саям.

                                                                                Сеит-Ибраим Ильясов.

                                                                                                 1984 с.

            ,                        Абдуразакъ-уста

     Абдураэакъ-уста Алимнинъ джан досты олып, онынъ бутюн          сырларынен ашна олмакънен берабер, Къарасув эснафлары арасында энъ яхшы уста оларакъ буюк сайгъы къазангъан адам. О девирде Абдуразакъ киби аякъкъап, чызма, папуч, терлик ве мест тикмеге кямиль уста ёкъ эди. Устанынъ намы атта Кефе ве Керчь балыкъчыларына белли эди.

Бу устагъа, ким олса-олсын, аякъкъап, яхут чызма сымарласа, аягъынынъ ольчюсини алгъаны киби (ози ишлеген устаханенинъ янындаки одада пек чокъ къалыплар олгъанына бакъмадан), башта шу ольчюге коре къалып япа, сонъ сымарышны тикмеге башлай. Эснафларнынъ бир чокъы озьлерине керек къалыпларны бу устаздан сатып алалар.

 Абдуразакънынъ усталыгъыны тариф этмек ичюн бир-эки мисаль кетирмек керек.                                                                  

     Иш шойле ки, Керчь, Кефе балыкъчылары озьлерине махсус чызма сымарламакъ ичюн Абдуразакъ-устагъа келелер. Меракълы ери шу ки, о, балыкъчыларгъа узун къонучлы чызмалар тикип, сувгъа толдырып, оларны къалып одасынынъ аркъалыгъына асып къоя. Сув ийеми-иймейми (просачивается или нет), оны тешкере. Онынъ ичюн чызма ве аякъкъап тикиледжек тери ве гоньлерни сайлап алувда да пек маъир уста экен. Лякин онынъ, башкъа эснафларгъа нисбетен, иш ичюн параны зияде алгъан адети де бар экен. Онынъ махсус сымарышнен яшларгъа тиккен чызмаларынынъ жыйкъылдысы эм кескин сесли, эм де чокъ вакъыткъа сюре экен.

     Онынъ усталыгъы ве маъирлиги тюрк султанларына да белли. Бутюн сарай халкъларынынъ язлыкъ, кузьлюк ве къышлыкъ аякъкъапларыны: мест, терлик, папуч, тюфля, чызма ве саирени о тикип бере. Бу сымарышларнынъ ольчюлерини Истанбулдан махсус векиль алып келе. Сымарышлар эда этильген сонъ чувалларгъа толдырылып, шу векильге теслим олуна.

Меним анам, бабамларнынъ эвине келин олып тюшкен куньлерде олгъан бир шей. Энди ози акъранда олгъан бабамызнынъ хатири ичюн Абдуразакъ-уста янъы келинге сары телли папуч тикип багъышлагъан. Бу папучлер сонъындан, тиземиз келин олгъанда тиземизге, ондан да аптемиз келин олгъанда аптемизге ве, тап сонъында, 1910 сенеси келин олгъан дигер бир аптемизге (тиземизнинъ къызына) берильген. Иште, бу аптемиз о папучлерни та 1944 сенесине къадар кийип юрьди. Папучлернинъ теллери, къулланылгъанына бакъмадан, не бетлери ве не де табаны ипрангъаны ёкъ.

     1907 сенеси Къарасув шеэрининъ галавасы белли медениет эрбабымыз Абдурешид Медиев бу устагъа келе ве Авропада, Брюссель шеэринде эснафлар тарафындан тикильген аякъкъапларнынъ бутюндюнья сергиси ачыладжагъыны бильдире, устанынъ бу сергиге озининъ ишлеринден бир шей йибермесини теклиф эте. Абдуразакъ-уста, бираз тюшюнип-бакъып, сонъ джевап береджегини бильдире. Ниает, Абдуразакъ-уста, бир чифт адий тюрк терлиги тике, бир чифт де онынъ уфакъ (миниатюр) сойыны тике. Буюгининъ устиндеки бутюн ишлерни бу оймакъ буюкликтеки уфакъ терликте де япа, атта терликнинъ килитини ве агъач чююни де ози япа ве чюйлернинъ сайысына айрыджа эмиет бере. Абдурешит Медиевнинъ гъайрети саесинде бу терликлер сергиге ёлланыла ве устанынъ бу иши Брюссельде олып кечкен шу сергининъ алтын медалинен нишанлана.

     Абдуразакъ-устанынъ, эки байрамдан башкъа, башы омюр-билля седжде ичюн ерге тийгени ёкъ. Бу адам, Алимнинъ досты, 1919 сенеси 103 яшында вефат этти.

Аталар сёзлери

ХАЛКЪ BE БИРЛИК АКЪКЪЫНДА

Аталар сёзлери
ХАЛКЪ BE БИРЛИК АКЪКЪЫНДА
Халкъ уфюрсе — боран олур. 
Халкъ юрьген ёлдан юрь. 
Къайда бирлик, анда тирилик. 
Бирлешкен бинъни йыкъар.
Бир къолдан давуш чыкъмаз. 
Тырнакъ эттен айрылмаз.
Джемаат санъа дегиль де, сен джемааткъа уймакъ керексинъ.
Халкъта олгъан, падишада олмаз,
Халкъ йыры узакъ эшитилир.
Халкънынъ кучю — ель кучю, сель кучю.
Торгъай учса — топынен.
Джемаат къазаны атешсиз къайнар,
Сырадан къалгъан сюрюнип олер.
Ашаса да озь джемаатым ашасын.
Халкънея яша, халкънен оль.
Халкъ котерильсе, сен де тур,
Джемаатнен атылгъан таш узакъ тюшер,
Чокълукъ тюкюрсе, голь олур.
Юртынъдан айрылсанъ да, халкъынъдан айрылма.
Халкънынъ ишанчыны джоймакъ къолай, тапмакъ къыйын.
Халкъ ерден йылан йылышкъаныны дуяр.
Халкъ турсаткъанны ич ким йыкъаямаз,
Халкъкъа бирлик — къушкъа къанат,
Бастырыкъсыз черенни ель алыр,
Халкънен бирге къара кунь де байрам.
Халкънынъ бир зви бар — о да Ватан,
Халкъ яхшылыкъны унутмаз.
Халкъны яманлагъан козьсиз къалыр,
Тек бабанънынъ огълу дегиль, Халкъынънынъ да огълу ол.
Халкъ айтмаз, халкъ айтса — янълыш айтмаз. 
Халкъ турсаткъанны ич ким йыкъалмаз,
Халкъкъа бирлик —- къушкъа къанат,
Бастырыкъсыз черенни ель алыр,
Халкънен бирге къара кунь де байрам.
Халкънынъ бир зви бар — о да Ватан,
Халкъ яхшылыкъны унутмаз.
Халкъны яманлагъан козьсиз къалыр,
Тек бабанънынъ огълу дегиль, Халкъынънынъ да огълу ол.
Халкъ айтмаз, халкъ айтса — янълыш айтмаз, 
Халкъ иши — акъ иш.
Халкъкъа зарар кетирген, кимсенинъ хатрини саймаз.
Халкъта олса — сенде бар,
Халкъ таныса — дюнья таныр.
Халкъ котергенни кимсе эндиралмаз.
Джемаат кескен пармакъ къанамаз.
Чокъ агъыз бир олса, бир агьыз ёкъ олур. 
Джумледен юмрукъ — майлы къуйрукъ.
Джемаат таш къойгъан ерге сен баш къой.
Бирлик урса ольдирир, 
Ашын берсе кульдирир.
Халкъкъа къошулгъаннынъ гонълю токъ, 
Халкътан айрылгъаннынъ юзю ёкъ,
Ёлынъны шашырсанъ да, халкъынъны унутма. 
Сюрюден айрылгъан къойны къашкъыр парчалар.

Ёлынъны шашырсанъ да, халкъынъны унутма.

Сюрюден айрылгъан къойны къашкъыр парчалар.

ИЗ АНТОЛОГИИ КРЫМТАТАРСКОЙ ПОЭЗИИ

                АФИФЕДДИН ЭФЕНДИ

                                (…? – 1640).

Догъгъан йылы белли дегиль. Ольген вакъты 1640 с. Афифеддин эфендининъ несили диний улемалардан келип чыкъа. Онынъ дедеси Мухаммед Акъмамет Алтын Ордуда озининъ улемалыгъынен мешур эди. О Дешт-и Къыпчакътан келип Къырымда ерлеше ве бу ерде вефат эте. Бабасы Татар Шейх-Ибрахим де руханий улемалары арасында энъ белли шахслардан эди.

Шейх-Ибрахим эфенди Истанбулда Халвети шейхы филибели Гуреддин-заде хиляфет (халиф вазифеси) аларакъ, Къырымгъа къайтып келе, лякин мында къарышыкълар себебинден кене Истанбулгъа кетмеге меджбур ола ве вазифесини анда Кучюк Аясофьянынъ бир кошесинде девам эткендир. Султан Мехмел Джамисинде Къур’ан тефсир эткендир. Бу хусуста «Медаридж»(«Медреселер») ве «Мекятиб» («Мектюплер») адлы эсерлери бардыр. Бабадагъы этрафындаки фесат ве къарышыкъларны ятыштырувда иштирак эткени белли. 1593 сенеси март 16-да Кучюк Аясофьядаки теккесинде вефат эткендир. Эдирне Къапысы тышындаки Мерт Текке  дживарында дефн этильгендир. 

Афифеддин Эфенди бабасы ольген сонъ, яшы даа кучюк олгъанындан себеп, озюне теклиф этильген Текке шейхлыгъы вазифесини къабул этмей. О окъумакъ истеди. Онынъ бабасыны пек урьмет эткен III Мураднынъ дестегинен Истанбулда медресе тасили алды. Озь бильгисини эп арттырып, Сахн Медресесининъ мудерриси олды. Селямет Герай хан олгъан вакъытта оны муфтий вазифесине тайин этти ве Къырым саиллериндеки Мангъупны ве Судакъны да Кефеге къошаракъ, бу ерлернинъ къадысы вазифелерини де Афифеддин эфендиге берди.

Улемалыгъы ичюн Афифеддин Абдулла эфенди «челеби» намынен такъдирлене. Селямет Герай Хан заманында Къырымда юзь берген исъянларны илим ве ирфан, адалетли тедбрилер иле ятыштырмагъа наиль ола. Озю шериатнынъ укюмлерини ве эмирлерини там оларакъ эда этмеге тырышыр эди.

Сонъ дередже диндар, намуслы адам оларакъ о, муавини халкътан къабар алгъанынынъ устю ачылгъанда пек зияде кедерлене. Бу себептен муавинни иштен бошата ве озь идаресинде бунынъ киби масхаралыкъкъа ёл берильгенинден озюни де къабаатлы саяракъ, озю де истифагъа чыкъа ве аджиликке кете. Къайтып кельген сонъ къалгъан омрюни Кефе янында Сеит-Эли коюндеки дервишлер текиесинде кечире. 1640 сенеси вефат эте. Онынъ иджадынынъ колеми бизге малюм дегиль, лякин сакълангъан гъазеллери эсасен тасаввуф шиириети нумюнелеридир. Озь шиирлеринде о «Афифий» махлясыны къулланды.

Менбалар: Сеид Мухаммед Риза. «Эс-себ ус-Сейяр». 1832, Къазан, с. 152-156;  «Йылдыз» журналы, 1990, № 5, с.118-120;  Риза Фазыл, Сафтер Нагаев, «Къырымтатар эдебиятынынъ тарихы», Акъмесджит, 2001, с….?

Тюркиеде:  “Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi”, cılt 13. (Kırım türk-Tatar Edebiyatı). Ankara, 1999, s. 256-258; Sicill-i Osmani, III/366;  “Qırım Müellifleri”, 10; Tühfe, II/632.

                                       1  

Нев-дживаным киби бармы кишие яр олыджакъ

Гъам чекерми къаму алем анъа агъяр олыджакъ

Кишиге генч севгилим киби бириси яр олгъандан сонъ,

Бутюн инсанлар онъа ракъиб олса, гъам чекерми?

Н’ола зар эйлер исем гуль юзюнъе къаршу шаха

Бульбуль итмезми фигъаны — гули гульзар олыджакъ

Эй, падишахым, гуль юзюнъе къаршы агъласам, шашылырмы?

Гуль ве гуль багъчасы бар экен, бульбуль фигъан этмезми?

Муфтие ашкъ-у муаббетден олундыкъда суаль

Диди: — Джаиз дурур ол ашыкъ дидар олыджакъ

Ашкъ муфтийсинден севги акъкъында фетва соралгъанда,

Севгилининъ юзюне (Хакъкъынъ дидарына) ашыкъ олунджа

джаиздир, деди.

Сен гул-и гульшен-и хусне ниче ойкунсенъ керек

Багъ-и алем гулининъ дамени пюр-хар олыджакъ

Алем багъынынъ гулю, этеги тикеннен толы олгъан алда,

Сен гузеллик багъчасынынъ гулюне насыл тенъ олсанъ керек?

Эй, Афифий, горен ол яр-ы вефадары диди:

«Бойле олмакъ керек иште, кишие яр олыджакъ».

Эй, Афифий, о вефалы севгилини корьгенлер:

«Кишиге яр оладжакъ исе, иште бойле олмалы», дедилер.

  

                       2

Ярдан джевр-у гер акъикъат олур

Икиси дахи джана миннет олур

Севгилиден истер джефа, истер вефа олсун —

Экиси де джангъа миннет олур.

Гюнь олур юзь тутар саадете девр

Санма эр дем дильа нухусет олур

Эй диль, эр заман огъурсызлыкъ олмаз;

Кунь келир, девир саадетке ёл тутар.

Усрунъ чюн сонъ уджы юсьре чыкъар

Шеб-и хиджране субх-ы вуслат олур

Зорлукънынъ къолайлыкъкъа чеврильгени киби,

Айрылыкъ геджеси де къавушув сабасына чеврилир.

Джумле итдюклери ракъибе гелюп

Умарым ан къариб некбет олур

Беклерим ки, бутюн япкъанлары якъын вакъытта

Ракъибге келип фелякет олур.

Девлет эль вирсе ирсе хыдметине

Ашыгъа къуллугъынъ сиядет олур

Эгер бахт эльверсе де, хызметине иришсе,

Ашыкъкъа бу къуллугъынъ эфендилик олур.

Рах-ы дильберде хакъсар олмакъ

Иззет амма, гонъюль не иззет олур

Севгилининъ ёлунда топракъ олмакъ

Шереф амма, не шереф олур!

Чекме гъам гер тезахум иде гумюм

Эр ише чюн, Афифий, гъает олур

Афифий, гъамлар замет берсе де, янма ич,

Чюнки эр ишнинъ бир сонъу олур.

                       

                                3

Багълайуб эбруванунъ шеклинъ гёрюнди чюн хилял,

Халкъ емез-ичмез олды – ашыкъ-и шейда мисаль.

Хилял сенинъ къашларынънынъ шеклине бурюнип

                                                              корюнгени ичюн

Халкъ дели-диване киби, емез-ичмез олды.

Гях «ра» олды, гяхи «дал», мах-ы нев, диля

Ремз идер сан, руюзее ким олмакъ истер гъайра «дал».

Эй гонъюль, хилял базан «ра», базан «дал» арфи киби олды,

Санки ораза башы киби, башкъаларына делиль олмакъ истей.

Савм-ы хеджрюнъ мех у сал олса нигяра гъам дегюль,

Ашыкъ-ы садыкъ олыджакъ ахыры ийд-и висал.

Эй севгили, садыкъ ашыкъ къавушув ниетине иришкен сонъ,

Айрылыкънынъ оразасы ай ве йыл олса да гъам дегиль.

Хаб-ы раатда ятан би-дерд бильмез къадрюнъи,

Дерд иле бидар олан ушшакъа къыл арз-ы джемал.

Гузель, юзюнъни дерт иле юкъусыз ашыкъларгъа косьтер,

Раат-раат юкълагъан дертсиз онынъ къадрини бильмез.

Алунъ эфьюны гъыдасын булмаялдан хасте-диль,

Бенде-и кемтер Афифие демезсинъ: «Кейфе ал?».

Эй севгили, гонълюм бенинънинъ афьонынынъ гъыдасыны

буламагъандан (юзюнъни коралмагъандан) берли хастадыр.

Дегерсиз къулынъ Афифийге: «Алынъ недир?», –  демесзинъ.