Земане чынъларындан нумюнелер.

И. Гаспринский адына китапханемизде Халкъара Ана тили куню мунасебетинен тешкиль этильген тедбир бу сене кедайларымызнынъ яратыджылыгъына багъышланды. Дженктен эвель чокъ мешур олгъан кедайлардан Джангъазы Шерфедин, Исмаил Салет, Зиядин Джемай, Афифе Самиева, Менаджи къарт ве дигерлернинъ, Бекмамбет Къулмамбет киби бир сыра масалджыларнынъ адлары анъылды, оларнынъ яратыджылыкълары шерефленди ве къырымтатар халкъ агъыз яратыджылыгъына къошкъан исселери такъдирленди. Кедайларнынъ фаалиетини шимди де девам этмек ве чынълар уйдурмакъ, яшлар арасында чынъ къайтарышмакъ адетини джанландырмакъ кереклиги айтылды. Эм де земане чынъджыларыны, кедайларны тапып, оларнен багъланып, дженктен эвель япылгъаны киби, чынъджыларнынъ бир иджадий корюшювини япмакъ теклиф этильди.

Тедбирнинъ сонъунда чынъ къайтарышув нумюнеси нумайыш этильди. Бунда языджылардан «Яш» ролюни фольклорджы языджымыз Риза Фазыл, «Къыз» ролюни исе чынъ топлагъан Сейяре Меджитова иджра эттилер. Тедбир иштиракчилери эвельки аятымыздан къалгъан бу чынълашув адетини меракънен ве алгъышларнен къаршыладылар. Ашагъыда шу левханы толусынен кетиремиз.

                          

   Риза - йигит                                 Сейаре - къыз            

Яш:

Чынъман селям беремен, селямым ал,

Чынъламагъа бильмесенъ, савлыкъман къал!

Къыз:

Чынъламагъа билемен, чынъ ташларман,

Селямынъ алып мен сени алгъышларман.

Яш:

Бу джыйынгъа хош кельдинъ Сейяре ханым!

Сени корьсем, къан ойнай, тельмире джаным.

Къыз:

Мен де кельдим джыйынгъа селикъам салып,

Чынъ айтарман мен сагъа гонъулинъ алып.

Яш:

Сен бек арув бир къызсынъ, макътасам – ери.

Козь ташладым мен санъа чокътан бери.

Къыз:

Козь ташламакъ йигитке ярашыр эбет,

Сырдашмагъа къыз иле бу бир себеп.

Яш:

Джымыртадан биязсынъ, къардан акъсынъ,

Къойын джепке салгъандай томалакъсынъ.

Къыз:

Кокте йылдыз къач экен мен саярман,

Джебинъе дугуль, гонълинъе мен сыярман.

Яш:

Ай къатында бир йылдыз – Айгъа тартыкъ,

Шаире къызы болгъанчин кимден артыкъ?

Къыз:

Кокте йылдыз парылдай, Ай корине,

Мусафир кельсенъ уйиме, чыкъ тёриме.

Яш:

Сейяресинъ, Сейяре – «Планета»сынъ,

Къалеминъни усанмай ойнатасынъ.

Къыз:

Ойнатырман къалемни, ойнатырман,

Эбин табып мен сени чынълатырман.

Яш:

Тилинъ татлы, не арув сёйленесинъ,

Ана тильнинъ озегин сен билесинъ.

Къыз:

Ана тильни анамдан билип алдым,

Къалемимни шу тильде ёлгъа салдым.

Яш:

Агъызынъа, бильмиймен, ким тюкюрген?

Урийми ёкъса санъа тиль огреттирген?!

Къыз:

Огренмек ич кеч тувул, огренмек керек,

Сувармасанъ осерми от-олен, терек?!

Яш:

Бойынъ алчакъ, сесинъ гурь, къыдакълайсынъ,

Мени корьсенъ: «Ризакъай!» деп къучакълайсынъ.

Къыз:

Сени корьсем, анамны хатырлайман,

Анама чынъ айткъанынъ унутмайман.

Яш:

Къучакъласанъ къучакъла, мен разыман,

Яш къызларны бек суйген Сеитгъазыман.

Бегенемен мен сени язгъанынъчюн,

Икяелер уйдырып азгъанынъчюн.

Къыз:

Язаман мен, язмайып болалмайман,

Язгъаныма гонорар алалмайман.

Яш:

Чалышаман десенъ сени ишке алайым,

Истесенъ шу гонорарынъ мен болайым.

Язы язсанъ, шашырт сен эль-алемни,

Язалмасанъ котер ат бош къалемни.

Къыз:

Эгер къалем бош болса, ич ишлетмем,

Язым бедиий болмаса, ниетке етмем.

Яш:

Ана шай бол, шулай бол, тирнекли бол,

Эр сатырда эр кимге орнекли бол.

Къыз:

Орнекли болмакъ бек яхшы, о рух бере,

Сёзинъ ичюн тешеккюр бинъ бир кере.

Къаба лафнен юрекни ич къырмайман,

Джан агъырткъан ибаре ич айтмайман.

Яш:

Шунынъ ичюн мен сени бегенемен,

Картичканъа къарай да, эгленемен.

Бегенемен дедим, энди ачыкълайым,

Кель, мен сени бир даа къучакълайым!

Яш ве Къыз:

Бир бичимде, бир бойда экимиз де,

Ашкъ атеши янмакъта ичимизде.

                                                               Азырлагъан Риза Фазыл.

      Ляле чечеги асла Къырымдан чыкъкъаны, Къырымдан Тюркиеге алып барылгъаны, ондан да Авропагъа дагъылгъаны белли. Яни Ляле – бу Къырым чечеги. Бу мевзу эдебиятымызда да айрыджа ер тута. Улу Номан Челеби-джихан да озюнинъ «Сары тюльпан» шиирини нафиле язмагъандыр. Кунюмизде исе Ляле мевзусыны даа кениш оларакъ истидатлы земане шаиремиз Эмине Усеин девам эттирмекте.

Номан Челеби-джихан

Сары тюльпан

Илькбаарьни мужделеген сары тюльпан,

Бари, бойле солмасайдынъ ич бир заман.

Гузель ёсма, гьондженъ иле эндамынъны

Эр кунь север, опер эдим сайгъыларман.

Гонълюмизни хошландырдынъ, сары тюльпан,

Мен де сени эльден, ельден къысгъанаман.

Узакълардан, коктен, ерден чокъ суемен, —

Кунешлернинъ, йылдызларнынъ козю яман.

Сары тюльпан, багъчамызны шенълендирдинъ,

Пек аз заман къырыкъ гонълюм эглендирдинъ,

Ярын сен де къырыладжакъ, оледжексинъ,

Оледжексенъ, бу джихангъа нечюн кельдинъ?

Эмине Усеин

Сары Ляле – яр

                            Номан Челеби-джихангъа.

Баарьде топракънынъ Лялеси ачар,

Минаре киби хош айдынлыкъ сачар,

Энъ сары тюсюнден геджелер къачар,

Топракънынъ ремзидир сары Ляле – яр!

Омрюни мукъаддес дивана берди,

Дюньягъа нурларны озюнден терди,

Сиях ашкъ ярасы лютфына эрди,

Диваннынъ ремзидир сары Ляле – яр!

Эй, дюнья, санъа о, олды джан-къурбан,                                      

Озю де, сёзю де олды бир видждан,

Булунмаз мисали, шаны – бир джихан,

Джиханнынъ ремзидир сары Ляле – яр!

Эй, топракъ, устюнъде Ляле не гузель!

Эй, дюнья, айт, онъа ким ве не бенъзер?!

Эй, Аллах, сендедир ахыр ве эзель,

Аллахнынъ ремзидир  сары Ляле – яр!             

Кефе лялеси

Истанбул багъчада Лялелер сачар,

Достуна ашкъ иле къальбини ачар,

Гонълюни бермекчюн эйледи дучар,

Эй, достум, сендедир Кефе Лялеси!

Кефе байырлары дерттен – бош, чатлакъ,       

Узюльген Лялеси, тапталгъан япракъ.

Ярым асыр сакълар согъанны топракъ,

Эй, достум, сендедир Кефе Лялеси!

Ашкъ ярасы сиях, леблери лаллы,

Акъ къашлары элял, янагъы аллы,

Кунешдай нурлары сары ве баллы,

Эй, достум, сендедир Кефе Лялеси!

Джумле ашыкъларгъа джандан яр олды,

Дертли олгъанларгъа джефакяр олды,

Гонъюллер мескени, гъам ве нар олды,           

Эй, достум, сендедир Кефе Лялеси!

Истанбул Лялемни  элиме берди,

Кефе байырлары кене ешерди,

Къуругъан топрагъы рахметке эрди,

Эй, достум, мендедир Кефе Лялеси!

Тураннынъ ирфаны – Ляле, Лялезар!

Ляленинъ селямы – дюнья сефасы,

Ашыкълар эп корер онынъ вефасын,

Лал юзю къан тюсте, чекер джефасын,

Тураннынъ эр далы – Ляле, Лялезар!

Эр далнынъ лисаны бир диван олды,

Джем олды юреклер, бир нишан олды,                                              

Джумлеге Лялезар бир Туран олды,

Тураннынъ эндамы – Ляле, Лялезар!

Меджнундай дагъларгъа джандан берильди,

Бинъ тюрлю дертлерге дучар этильди,

Алтайнынъ гуллери ексан этильди,

Тураннынъ дагълары – Ляле, Лялезар!

Аслы да, несли де Тюрк лялесидир,

Аллагъа къул олгъан садыкъ неслидир,

Бу къуллыкъ ихсаны диль эхлисидир,

Тураннынъ   ихсаны  – Ляле Лялезар!

Джемалгъа етмекчюн диль-дильге тюшти,

Бир юкни ташымакъ бель-бельге тюшти,

Достуны арамакъ эль-эльге тюшти,

Тураннынъ джемалы – Ляле, Лялезар!

Лялезар дюньяны диване этер,

Кямильдир юреги ирфана етер,

Мурады даима вуслаты куттер,

Тураннынъ ирфаны – Ляле, Лялезар!

Султаным Лялем

Чечеклер ичинде къадехтир  – Лялем,

Къадехнинъ ичинде шарабы – алем,

Алеми ах этер, ху чекер  къалем –

Манъа менден якъын султаным Лялем.

Келиндай юзюнде къырмызы перде,

Иляхий багъында ери эп тёрде,

Асылдыр турушы, чыкъкъан эр ерде –

Манъа  менден якъын  султаным  Лялем.

Кимиси гуль асрар, кимиси къокълар,

Кимиси нур сачар, кимиси сакълар,

Кимиси нар якъар, кимиси дагълар –

Манъа  менден якъын  султаным  Лялем.

Ферхатдай дагъларда сувсыз олдым мен,

Лейлядай, Шириндай  ярсыз къалдым мен,

Джаным сенде экен,  ашкъым  олдынъ сен –

Манъа  менден якъын  султаным  Лялем.

Аслынъ, асалетинъ – севгенлерге яр!

Саба олды керчек, кульди уфукълар,

Къундакъта Лялени ачар ильк баарь,

Зюмрют япракълары тебессюм тутар,

Аслынъ, асалетинъ  – севгенлерге яр!

Бир согъанда – бир дал, бир чечеги бар,

Лаллы перделери леблеринъ  ачар,

Вахдетнинъ вуджуды, юджелиги бар,

Аслынъ, асалетинъ – севгенлерге яр!

Мени менден чалып, къальбине алды,

Лебинден мей ичтим, ихсаным олды,

Онынъ буюк  ашкъы рахметке  толды,

Аслынъ, асалетинъ – севгенлерге яр!

Ашыкълар хурджунда джевхерлер арар,

Ляле севгенлер ич олмаз ихтияр,

Эр шей бу дюньяда Хакътан бир къарар,

Аслынъ,  асалетинъ – севгенлерге яр!

КЪЫРЫМТАТАР ШИИРИЕТИ АНТОЛОГИЯСЫ

Ханлыкъ деври къырымтатар шиириети

XV асырнынъ биринджи ярысында Алтын Орда дагъылып, Къазан, Астырхан, Сибирь, Къырым ханлыкълары мейдангъа кельген сонъ, биринджи Къырым ханы Аджи Герай 1428 сенеси Къырымнынъ мустакъиль девлет олмасыны темин эте ве о, Къырым ханларынынъ намлы Герайлар сулялесине башлангъыч къоя. Тамам учь бучукъ асыр девам эткен девир ичинде Герайлар сулялесининъ 50 къадар векили  Къырымда ханлыкъ япалар. Базылары исе экишер, учер ве атта 4-ер кере Къырым тахтына кечелер. Иште, шу вакъыттан башлап, XVIII асырнынъ сонъына яни 1783 сенеси Къырым руслар тарафындан ишгъаль этильгенге къадарки девир ханлыкъ девридир. Бу девирни акълы суретте Герайлар деври демек мумкюн. Белли рус шаири, ресам ве медениет эрбабы Максимилиан Волошин бу девирге «Герайларнынъ алтын деври» деп къыймет кескен эди. Бу девир Къырымтатар эдебиятынынъ Орта асырлар деври деп де къайд этиле.

Бу бизим тарихымызда гъает муим девир ки, бу девирде къырымтатар халкъы мустакъиль девлет мейдангъа кетирип, озь девлетчилигине саип олды ве халкъымыз миллет оларакъ шекилленди. Къырым ханлыгъы бу девирде ичтимаий, сиясий ве арбий джеэттен озюни алемге танытты ве этрафтаки девлетлер онынънен эсаплашмагъа меджбур олдылар. Бу девирде Къырымда ерли халкъта, эдебият алеминде ве ресмий даирелерде де къулланылып кельген тиль къыпчакъ тили эди. Бу хусуста Амдий Герайбай озюнинъ юкъарыда анъылгъан макъалесинде шойле яза: «Узун тафсиляткъа аджет корьмеден айта билирмиз ки, он бешинджи асырнынъ орталарында Къырым ярым адасы Алтын Ордадан айрыларакъ, мустакъиль бир ханлыкъ олгъаны заман, бу мемлекетте къулланылгъан ресмий лисан, уйгъур арифлери иле язылгъан къыпчакъ-тюркчеси эди».

Ханлыкъ деври эдебиятымызгъа аит муим эмиетке малик малюмат Сеид Мухаммед Риза намында белли тарихчымызнынъ «Ассеб-ус-Сейяр» – «Еди сейяре» (толы ады «Эс се’б ус-Сейяр фи ахбар-и мульки татар» яни «Татар девлети акъкъында бильдирювлерден еди Сейяре») адлы китабында да мевджут. Бу китапта тарихчынынъ озь фикриндже, Къырымда Герайларнынъ сулялесинден энъ мешур еди ханнынъ девирлериндеки тарихий вакъиалар акс эттириле. Бунынънен бирге муэллиф шу ханларнынъ аятыны, терджимеий алларыны, шахсий хасиетлерини тариф этювге чокъ дикъкъат айры. Айны вакъытта китапта айры ханларнынъ – I Менъли Герайнынъ, Гъазаийнинъ, Резмий Бахадыр Герайнынъ, Мухаммед Кямильнинъ, II Менъли Герайнынъ шиирий эсерлери де кетириле. Муэллиф китапта даа бир сыра шаирлерни анъып кече ве олардан эки корюмли софу шаирлерининъ (Афифеддин Абдулла в Абдуль-Азиз эфенди) шиирлерини де кетире ки, оларны анъмамакъны ляйыкъ санмаса керек. Бу мисаллер шуны косьтере ки, Шаркътаки бир чокъ укюмдарлар киби Къырым ханларынынъ да чокъусы озь деврининъ кениш малюматлы адамлары олгъанлар ве атта корюмли шаирлер экенлер.

Бу девир Къырымда миллий медениет, эдебият, саньат, илим, икътисадият энъ зияде инкишаф эткен девир эди. Намлы рус шаири ве медениет эрбабы Максимилиан Волошиннинъ бу девирге: «Герайларнынъ алтын деври», деп къыймет кескени нафиле дегильдир. Акъикъатен де ойле. Ханларымызнынъ чокъусы юксек медениетли, кениш малюматлы, истидатлы, озь халкъыны къайгъыргъан, мемлекетте белли бир уйгъун ичтимаий муит, халкъкъа гузель яшайыш темин эткен, джемиетте белли бир низам-тертип яшаткъан ве озь мемлекетини къорчаламагъа да бильген шахслар олгъанлар. «Эдебият тарихы нокътаий назарындан шусы къайд этильмемек мумкюн дегиль ки, шу мешур Герайлар сой ады векиллеринден  30-гъа якъыны языджылар, шаирлер, тарихчылар олгъанлар», – деп яза белли тедкъикъатчымыз Нариман Абдульваап «Гульшен хаяллары» китабына язгъан сёзь башында.

Бизим ичюн шусы айрыджа муим ки, олардан энъ намлылары: I Менъли Герай хан, II Бора-Гъазы Герай хан, I Бахадыр Герай хан, IV Мухаммед Герай хан, I Аджи-Селим Герай хан, I Девлет Герай Хан, Сеадет Герай хан, Сахиб Герай хан ве дигерлери истидатлы шаирлер оларакъ Ханлар деври къырымтатар шиириетининъ юксек севиеге котерильмесине буюк иссе къоштылар.  Бахадыр Герай ханнынъ исе къадыны да шаире эди (о Борагъазы Герайнынъ къызыдыр).  Бу къадар истидатлы, илимли, иджаткяр, шаир укюмдарлар анги бир мемлекетте олгъан экен…

Бу мисаль шиириет саньатынынъ Къырымда сонъ дередже кениш даркъагъаныны косьтере. Эбет, бу девир хусусан эдебиятымыз ве айныкъса, шиириетимизнинъ гурьдели инкишаф эткен деври эди. Белли тарихчы Ф. Хартахайнынъ: «Къырымтатарларда шиириет пек популяр эди, шунынъ ичюн де оларда пек чокъ шаирлер бар эди», деп язгъаны анджакъ бу девирге аиттир. Бу девир акъикъатен де къырымтатар эдебиятынынъ чечекленген парлакъ деври эди.      

МЕНЪЛИ ГЕРАЙ ХАН

                 (1445 - 1515)

Къырым ханлыгъыны мейдангъа кетирип, Къырымны Алтын Ордадан айыргъан биринджи хан Аджи Герайдан ве онынъ огълу Нурдевлеттен сонъ учюнджи Къырым ханы олгъан 1 Менъли Герай 14..? сенеси дюньягъа келе. Менъли Герай 1467 сенеси, 1469-1475 ве 1478-1515 сенелери учь дефа тахтта булуна ве умумен къыркъ йыл ханлыкъ япа. О, рус чары III Иваннынъ ве Константинопольни запт эткен турк султаны Мехмед Фатихнинъ замандашыдыр.

Менъли Герай 1502 сенеси Сарай шеэрини запт эте ве оны йыкъа. О бу арекетинен Русиенинъ Къазан ве Астырхан узериндеки рекъабети ве тазыйкъынынъ огюни алмакъ истей амма, бундан сонъ Русие бу ханлыкълар узериндеки укюмини даа зияде арттыра.

Алий бильги ве медениет саиби Менъли Герай хан къырымтатар медениети ве санатынынъ юксельмесине чокъ хызмет эте. О, ханлыкънынъ пайтахтыны Эски-Къырымдан Багъчасарайгъа авуштыра ве аз вакъыт ичинде Хансарайны къурдыра. Айны вакъытта, ханлыкънынъ келеджеги илим иле багълы оладжагъыны анълап, заманымызда 500 йыллыгъы къайд этильген Зынджырлы медресени де о яптыргъандыр. Бутюн булар Зынджырлы медресенинъ ачылув мерасиминде Менъли Герайнынъ япкъан чыкъышы (онынъ метни шимдигедже сакъланып къалгъан) онынъ илим ве тасиль меселелерине акъикъатен девлетчесине янашкъан, илимге, медениетке зияде эмиет берген бир укюмдар олгъанындан делялеттир.

Менъли Герай акъыллы, сиясий бакъышлары макъсаткъа уйгъун бир инсан олмакънен бирге истидатлы шаир де эди. Онынъ къыпчакъ шивесинде язгъан эсерлери мевджуттир. Теэссюф ки, эсерлери сакъланылмагъан.

Менъли Герай тахтта булуныр экен, 1515 сенеси вефат эте. Багъчасарайда озю яптыргъан медресе янындаки тюрбесине комюле.

                                          *   *    *

     Фиракъынъда меним алым сорар болсанъ эгер джана,

     Конълюмде нар, козьде аб ве дильде ах болур пейда.

     Сенинъ мургъ-и хаялынъны ичинде асрамакъ ичюн

     Болубдыр кирпигим бирле къафес бу диде-и бина.

     Меним ол хан Менъли ош - миънет мулькининъ шахы мен,

     Джиhаннынъ мульк-у малына гъурурым ёкъ дурур асла.

МУСТАФА МУДАМИЙ

             (…? – 1540).

Бутюн бу девир шаирлернинъки киби, ХVI асырнынъ биринджи ярысында яшап иджат эткен шаир Мустафа Мудамийнинъ де аяты акъкъында малюмат пек аз. Онынъ тасаввуфий мундериджели бир «Диван»ы ве «Менакъиб-и Эмир Бухарин» серлевалы 780 бейитлик «Эмир Султан менакъибнамеси (эфсанеси)» бардыр. Мудамийнинъ эсерлериндеки малюматлардан шаирнинъ ады Мустафа олгъаны анълашыла. Озю Кефеде догъгъаны ичюн Кефевий деп анъылыр экен. О, намлы Шейх-и Синаннен корюшкен ве онынъ ярдымджысы эм де торуны олгъан Сулейман эфендиде хызметте булунгъандыр. Эмир Султангъа (1430 сенеси ольген) бир якъынлыкъ ис этерек, юкъарыда анъылгъан аджайип эфсанесини язгъандыр.

Мудамий о девирге хас рухиети саесинде озь эсерлеринде эсасен темиз юрекнен Аллагъа итаат эткенини, ондан мерхамет беклегенини тариф эте.

Мустафа Мудамий 1540 сенеси вефат эткен ки, онынъ не ерде ольгени белли дегиль.

                                    1

Aлымы хич кимсе бильмез сенден озге эй Худа

Бу диль-и меджрухума я Рабби сен кылсанъ дева

(Эй, Аллахым, сенден башка хич кимсе алымы бильмез.

Эй, Раббим, беним бу яралы гонълюме сен дева версенъ).

Масива севдасыны бу синеден сельб эйлеюп

Лутфунъ иле ашк-ы пакинъден анъа виргиль джила

(Эй, Аллахым, лутфунъла бу синемден севданы чыкъарып,

 темиз ашкынъдан онъа джиля вер).

Зат-ы пакинъ хем сыфатынъ хурметичюн я Гафур

Джурмуне джумле шефиъ олсун Мухаммед Мустафа

(Эй Раббим, темиз сыфатларынънынъ хурметичюн

Мухаммед Мустафа гунахларыма шефаатчы олсын).

Энбиянынъ хурметичюн я илахель-алеминъ

Къыл Хабибинъ рухыйла бу гъариби ашина

(Эй, алемлерин иляхий, энбиянынъ хурметичюн бу

гъариби Хабибинъ Аз. Мухаммединъ рухунен дост эйле).

Эр гуняхына Мудамий тевбе къылып ах идер

Рахмет эйле тевбесин макъбул идуп я Раббена

(Эй, Раббим, Мудамий эр гуняхына тевбе этип

пешман олур, рахмет этип онынъ тевбеси къабул эт).

                                  2

Къальбиминъ айинесин тутмуш дурур женг-и хева

Бу себебден хайрет алды акълымы къалдым тана

(Ойнап кезюв кальб айнамы къапламыш.

Бу себептен хайрет акълымы алды, шашырып къалдым).

Даменинъ чун тутдум эй Шейхи Сулейманым сенинъ

Химмет ит ки алем ичре мур икен олам хума

(Эй, Шейхи Сулейманым, сенинъ этегъинъни туттым,

о алде банъа химмет эт де, алем ичинде бир карынджа

экеним, хума къушы олайым. (Бу ерде Сулейман иле

къарынджа къыссасына иснад этильмекте).

Рах-ы гъафлет ичре къалдым паймал олдым медед

Сыррысынъ Шейхи Синанынъ дест-гир ол бана

(Гъафлет ёлунда къалып аякъ алтында эзильдим,

Шейхи Синанынъ сырысынъ, манъа ярдымджы ол).

Бир назар къылсанъ эгер эй шейх-и кямиль лутфиле

Бу вуджудум бир авуч хакъ икен олам кимия

(Эй, шейх-и кямилим, лутф иле манъа назар къылсанъ,

вуджудым бир авуч топракъ экен кимья олур,

буюк бир къыймет къазаныр).

Истинад идуп Мудамий аситанынъа сенинъ

Зерре-и начизинем дир къыл бени шемс-и духа

(Мудамий сенинъ дергяхынъа сыгъынып, бен дегерсиз

бир зерренъим, бени парлакъ бир кунеш яп дер).

Г Ъ А З А И Й

(1551 - 1607)

      1551 сенесинден 1577 сенесине къадар ханлыкъ япкъан ве 1571 сенеси москваны запт эткени ичюн Тахт-алгъан лагъабына менсюп Девлет Герайнынъ еди огълундан бири олгъан Гъазы Герай, бабасы тахткъа кечкенинден учь йыл сонъ, яни 1551 сенеси дюньягъа келе. Девлет Герай исе биринджи Къырым ханы олгъан Аджи Герайнынъ огълу Менъли Герай ханнынъ торуныдыр. 1588 сенеси агъасы Ислям Герай хан вефат эткенде, Къырым ханлыгъы тахтына Гъазы Герайнынъ къойылгъаны тесадуфий дегиль эди. Бойлеликле о та 1608 сенесинедже яни озю вефат эткенге къадар 20 йыл тахтта булуна. 

      1581 сенеси 15 бинъ иранлы Газы Герайнынъ 3 бинъ аскерине уджюм этип, шу учь бинъ аскер озьлеринден беш кере зияде олгъан иранлыларнен сабадан акъшамгъа къадар дёгюшселер де, акъибет енъилелер ве 28 яшында хан-заде эсир тюше. Бойле этип Гъазы Герай еди йыл зинданда ята. Анда онъа эгер Иранда къалып яшамагъа разы олса, зиндандан чыкъарыладжагъы айтыла. Лякин Гъазы Герай Ватанына хиянет теклифини кесен-кес ред эте ве «Сизинъ шахнынъ сарайындан къале ичи ве зиндан яхшыдыр, телюкесиздир» деп, мыскъыл иле шиирий сатырларнен джевап бере. Чокъ истидатлы ве джесюр бу адам ахыр сонъы татлы тиль иле зиндан бекчисини алдатып, андан къача ве Тюркиеге келе ве шу сенеси де о Къырым ханлыгъы тахтына кече.     

Гъазы Герай хан бир чокъ илим ве фенлерден анълагъан, арап, тюрк, фарс тиллеринде назм ве несир эсерлер язгъан къараман, алим бир зат эди. Гъазы Герайнынъ диваны, «Гуль ве бульбуль» дестаны, Ходжа Саадеддин эфендиге яздыгъы шиирий мектюплери, Гъаний-заде Надрийге несирнен яздыгъы ресмий мектюби къыйметли эсерлердендир».

Гъазаийнинъ шимди бизге энъ зияде белли олгъан эсерлери «Гуль ве бульбуль», «Долап» («Тал терекнен субет») дестанлары, несир ве шиирий мектюплери ве даа бир сыра дигер гъазеллеридир.

                   ДОЛАП

Ёл устюнде ёлукъдым бир долаба,

Дидим: «Ничюн сюрерсинъ юзь бу аба?

Делинмиш багърынъ у къаддинъ букюльмюш,

Козинъ яшы аягъынъа дёкюльмюш.

Недир, ашыкъмысынъ? Вармы фиракъынъ?

Бу гъурбетте кимедир иштиякъынъ?

Гичер бойле сенинъ лейл-у ниhарынъ,

Ки ёкъмыдыр элинъде ихтиярынъ?

Недир баъис hале бойле фигъана?  

Букюльмиш къаметинъ, дёнмиш кемана.

Эм агъларсынъ, эм инълерсинъ демадем,

Бу гизли дердинъи бильмез ич адем».

Долап ишитти бенден бу хытабы,

Зебан-и ал иле верди джевабы:

– «Хаберсиз адем огълы маджерадан,

Къазадан биль деме чюн у чирадан.

Юдже дагълар иди эввель мекяным,

Беним де вар иди таб у туваным.

Акъарды эр заманлар дешт-и сары,

Реван олуп аягъым чешмесары.

Тутуб эр янымы, къолым – будагъым,

Чемен узьре тутуб эр дем аягъым,

Башымда къумры ву тугърадж отерди,

Земинимде нидже гуллер битерди.

Либасым  гях ешиль, гях ал олурды,

Hазан вакъты зерим памал олурды.

Бенефше баш урурды сола, сагъа,

Нихал-и невресим дуруб аягъа,

Сафа иле тутуб джамыны ляле,

Сачарды джурасыны хаке жале.

Олуб нергиз кози эр гидже би-hаб,

Олурды нул-и меджлис анда уннаб.

Эсип баъд-и эджель нагяh йыкъылдым,

Кесильди биh-и омрюм анда бильдим.

Бюке кельмез иди hергиз кеманым,

Йыкъылдым, къалмады таб у туваным.

Хеман дем кесдилер къолым – будагъым,

Сюйремекчюн бири дельди аягъым.

Такъуб бойнума анда рисманы,

Ки бильдим къалмады ишрет нишаны.

Къани ол мергзарым, лялезарым?

Диригъа китти эльден ихтиярым.

Мени къылдылар анда хаке ексан,

Ки эфгъан эйлер идим анда налян.

Нидже йыл кечди вю джисмим къуруды,

Ешиль тоным къарарды вю чюрюди.

Зекерья тек  мени анда бичерлер,

Ишит имди банъа не иш гечерлер.

Къылып тахта мени эм мых урурлар,

Теджеммю эйлейиб коке сюрюрлер.

Дёнермен ол замандыр, бу замандыр,

Билюрсенъ ки фелек иши ямандыр.

Йиди Эййуб тек багърымны кирман,

Къазая чаре не? Сёйле не дерман?

Сёзюмден ибрет алгъыл сен де, эй, Хан,

Фелек милькинде варсыз джумле михман.

Гъурур итме сакъын сен де джиhана

Кулердим бен де нидже натувана.

Фелек бир еди башлы аждерхадыр,

Ки накъд-и омр-и адем худ гъыдадыр.

Нидже мюрселлере зеhрин ичюрди,

Нидже юз бинъ вели андан кечюрди.

Нидже шахлар келюр анда олур мат,

Мурад узьре сюрюльмез бунда ич ат.

Не хош димиш бу эбяты бир устад,

Ки эр демде анунъ рухы ола шад.

Диляверлер джиhана доймадылар,

Заманынъ хамлесине доймадылар.

Ки алданма арус-и деhре зинhар,

Нидже арслан эляк эйлер о мурдар.

Не ал олса онъа диль вирме бары,

Вефалу деб бу кяхбе рузигяры.

Гечюрме гъафлет иле рузигярынъ,

Ки вар икен элинъде ихтиярынъ.

Дилерсинъ ки, иришесинъ кемале,

Тевеккюль къыл эр ишде Зульджеляле.

Ики алемде истерсенъ ферагъат,

Акъыт козинъ яшыны, эйле таат.

Сёзинъ хатм эт, етер, дидинъ, Гъазаий,

Ки таат къыл диле Хакътан ризайы.

Риза вир эр не ки кельсе къазадан,

Худадан биль, Худадан биль, Худадан!».